Cangkriman

Cangkriman iku unèn-unèn utawa ukara kang kudu dibatang. Cangkriman umumé kanggo gégojégan. Ana uga cangkriman kang digawé sayembara ing lakon wayang. Cangkriman ana werna-werna, yaiku: cangkriman wancahan, pepindhan, lan blèndèran (plèsèdan). Ana uga wangsalan kang dijawab dhéwé.
Cangkriman iku kapérang dadi papat, yaiku:

• cangkriman kang awujud tembung wancahan.
• cangkriman kang awujud pepindhan utawa irib-iribing barang.
• cangkriman kang ngemu surasa blenderan
• cangkriman liya-liyané

Bab lan Paragraf

• 1 Cangkriman Wancahan
• 2 Cangkriman Pepindhan
• 3 Cangkriman Blèndèran
• 4 Cangkriman kang kacetak wacanan
• 5 Delengen Uga

Cangkriman Wancahan

Wancah iku tegesé cekak. Wancahan iku kudu dibatang kang disusun seka gatra kang ana. Contoné:

• kabaketan = nangka tiba nang suketan.
• pakboletus = tapak kebo ana léléné satus.
• burnaskopen = bubur panas kokopen.
• wiwawité, lesbadongé = uwi dawa uwité, tales amba godongé
• yumaerong = yuyu omahé ngerong
• suru bregitu = asu turu di bregi watu
• pakboletus = tepak kebo lelene satus

Cangkriman Pepindhan

Cangkriman pepindhan iku cangkriman kang awujud ukara kang mèmper kaya kanyatané. Contoné:

• Sega sekepel dirubung semut = salak.
• Pitik walik saba kebon = nanas.
• Bocah cilik tlusap-tlusup nang kebon = dom (jarum).
• Wit adhikih woh adhakah = waloh.
• Wit adhakah woh adhikih = ringin.
• Kebo bulé cancang marang = buntil
• Gajah nguntal sangkrah = pawon
• Emboké wuda, anaké tapihan = pring

Cangkriman Blèndèran

Cangkriman blèndèran iki cangkriman iki sejatiné ukara pranyatan kang bisa gawé bingung yèn macané salah. Contoné:

• Wong adol témpé ditalèni = sing ditalèni témpé, dudu wong sing dodol.
• Wong mati ditunggoni wong mèsam-mèsem = sing mèsam-mèsem wong sing nunggu, dudu sing mati.
• Ndhuwur kencrengan, ngisor jedhoran = wong ngunduh kambil

Cangkriman kang kacetak wacanan

Cangkriman iki rinakit arupa tembang. Tuladha:

Bapak pucung, rèntèng-rèntèng kaya kalung. Dawa kaya ula, pencokanmu wesi miring. Sing disaba, si pucung mung turut kutha. (sepur)

Bapak pucung, dudu watu dudu gunung. Sangkamu ing Plémbang, ngon ingoné sang Bupati. Yèn lumampah, si pucung lèmbèhan grana. (gajah)

Bapak pucung, dudu watu dudu gunung. Sabamu ing sendhang, péncokanmu lambung kéring. Praptèng wisma, si pucung muntah kuwaya. (klenthing/jun)

Sumber:
http://jv.wikipedia.org/wiki/Cangkriman

Paribasa lan Saloka

http://jv.wikipedia.org/wiki/Paribasa_lan_Saloka_Jawa

Paribasa lan Saloka Jawa

Iki arupa dhaptar paribasa lan saloka basa Jawa (durung pepak) sing ditata urut abjad. Paribasan iku tetembungan utawa ukara saèmper saloka nanging tegesé wantah, dudu pepindhan. Ana ing dhaptar iki paribasan lan saloka digabung dadi siji amrih luwih prasaja.

 A

• Adhang adhang tetese embun, tegesé njagakke barang mung trima sak olèh-olèhé.
• Adigang, adigung, adiguna, tegesé, wong aja ngandhelaké kaluwihané dhéwé waé. Adigang iku tegesé: kakuwatané. Adigung iku tegesé: gedhéné. Adiguna iku tegesé: kapinterané.
• Agama ageming aji, tegesé agama dadi panuntun marang tingkah laku lan bisa ngatonaké sapa sejatining dhiri.
• Aja dumeh, tegesé sapa waé aja ngagungaké jabatan, kasudibyan, utawa kalungguhané. Upamané, aja sewenang-wenang. Dupèh wong sugih ngenyèk sing mlarat, dupèh wong pinter ngenyèk sing bodho, dupèh gagah utawa ayu ngenyèk sing èlèk. Wong urip kudu brayan karo liyan, ing ngarsaning Gusti Allah kabèh menungsa utawa barang sing urip liyanè padha waé.
• Aja golek wah, mengko dadi owah, tegesé aja mburu marang pandelenganing liyan utawa tumandang kang mung golèk pangaleman. Kabèh mau bisa njalari édan dhéwé.
• Aji godhong garing utawa aji godhong aking, tegesé wis ora ana ajiné babar pisan. Wong sing tumindak culika utawa cidra ing janji biasané banjur ora diajèni déning masarakat saubengé. Saking ora ana ajiné prasasat aji godhong garing.
• Ajining dhiri dumunung ana ing lathi, ajining raga ana ing busana, tegesé aji pamulyaning (kakurmataning) wong ana ing tutur pangucapé. Banjur aji pamulyaning sing njaba ana ing sandhangané sing dienggo.
• Alon-alon waton kelakon, tegesé wong iku ora usah kesusu. Yèn nglakokaké barang iku bisa alon-alon waé, angger kelakon. Yèn kesusu malah ora tekan ing panggonan sing dituju.
• Ambeg parama arta, tegesé ndhisikaké tugas kuwajiban sing utama. Dadi nduwèni rasa tanggung jawab sing dhuwur.
• Ana catur mungkur, tegesé ora gelem ngrungokaké rerasan kang ora becik. Ing ukara iki, tembung catur tegesé omongan utawa pirembugan.
• Ana dhaulate ora ana begjane, tegesé wis arep nemu kabegjan, nanging ora sida.
• Anak polah bapak kepradah, tegesé Kelakuané anak iku apa waé sing nanggung wong tuwané. Anak iku dadi tanggungjawab wong tuwané, kalebu kabèh tidak tanduk anak. Yèn ana tindak tanduk anak sing salah, wong tuwa mesthi mèlu-mèlu disalahké wong liya. Sewaliké nèk ana tindak tanduk anak sing apik/bener, wong tuwané biasané mèlu disanjung. Iku sebabé wong tua kudu ndhidhik putra-putriné sing bener, sing ora nyalahi aturan-aturan agama, tata krama lan liya-liyané.
• Angon mangsa, tegesé golèk wektu kang prayoga kanggo tumindak.
• Angon ulat ngumbar tangan, tegesé nyawang kahanan jalaran arep nyolong utawa tindak culika.
• Asu belang kalung wang, tegesé wong asor nanging sugih.
• Asu gedhe menang kerahe, tegesé wong gedhé lan nduwé panguwasa menang kuwasané.
• Asu marani gepuk utawa asu marani gebug, tegesé njarak marani bebaya.
• Asu rebutan balung, tegesé rebutan barang kang sepélé.
• Ati bengkong oleh oncong, tegesé wong sing nduwé niyat ala olèh dalan.

B

• Baladewa ilang gapite utawa Gatutkaca ilang gapité, tegesé wong kang ilang kaluhurané. Baladewa iku wayang sing gagah pideksa, nanging wayang yèn ilang gapité ora bisa dienggo déning dhalang. Gapit iku kayu utawa lulang penyu sing kanggo njepit wayang supaya bisa ditancepké ing debog lan bisa jejeg.
• Banyu pinerang, tegesé pasulayané sedulur mesthi énggal pulihé.
• Bathang lelaku, tegesé lelungan ngliwati panggonan sing mbebayani.
• Bathok bolu isi madu, tegesé Wong asor nanging sugih kapinteran.
• Becik ketitik, ala ketara, tegesé tumandang apa waé, mengko bakal bisa ketitik (dimangertèni) endi sing becik endi sing ala (ora becik). Paribasan iki uga asring dienggo kanggo ngelingaké supaya ora susah was sumelang yèn tumindak bener, amarga ala-beciké bakal dimangertèni utawa katon.
• Belo melu seton, tegesé bisane mung melu-melu, ora ngerti sing dikarepake.
• Bubuk olèh lèng, tegesé wong sing duwé niyat ala olèh dalan.
• Busuk ketekuk, pinter keblinger, tegesé sing bodho lan sing pinter padha-padha nemu cilaka.

C

• Canthing Jali iku tegesé wong kang wis ora bisa diisi menèh pikirané kanggo èlmu. Amarga uteké wis ora nyandhak. Utawa, wong bodho arep sinau ping bola-bali tetep ora bisa pinter.
• Cathok gawel iku tegesé ora diajak rembugan, nanging mèlu-mèlu ngrembug.
• Car-cor kaya kurang janganan iku paribasan sing tegesé ngomong ceplas-ceplos ora dipikir dhisik.
• Cecak nguntal cagak, tegesé duwé kekarepan sing mokal bisa klakon.
• Cecak nguntal empyak, tegesé gegayuhan kang ora timbang karo kekuwatané.
• Cedhak kebo gupak, ateges pawongan kudu bisa wicaksana anggoné kekancan. Kekancan karo wong sing kelakuané ala bakal katut ala. Paribasan liya sing maknané padha ya iku: Cedhak cèlèng boloten.
• Cincing-cincing meksa klebus ngemu teges karepé ngirid nanging malah entèk akèh
• Criwis cawis, tegesé tansah mbantah prentah nanging sumadya nindhakake.

D

• Dahwen ati open, tegese nacad ananging arep dimelik dhewe.
• Datan sisip salugut kolang-kaling pinara sasra
• Dhemit ora ndulit, setan ora doyan, tegese tansah ginanjar slamet, ora ana sing ngribedi.
• Desa mawa cara negara mawa tata, tegese saben panggonan duwe cara dhewe-dhewe.
• Diwehi ati ngrogoh rempela, tegese nyuwun wis diparingi sithik, nyuwun sing akeh.
• Dom sumuruping banyu, tegese laku samar utawa meneng-menengan.
• Dudu sanak dudu kadang, yen mati melu kelangan, tegese sanajan wong liya yen ana ora kepenake melu ngrasaake.
• Didhadunga medhot, dipalangana mlumpat, tegese padha kethikan, sing siji api-api ora ngerti.
• Durung pecus keselak besus, tegese durung sembada wis kepingin sing ora-ora.

E

• Éman éman ora keduman iku karepé ngéman nanging malah ora keduman dhéwé.
• Emban cindhe emban siladan iku paribasa Jawa sing tegesé siji lan sijiné ora padha pangrengkuhé (ora adil).
• Embat-embat celarat ku tegesé nyambut gawé klawan ngati-ati banget.
• Emprit abuntut bedhug iku tegesé prakara sing sepélé dadi gedhé (padha karo Kriwikan dadi grojogan)
• Endhas gundhul dikepeti iku paribasan sing tegesé wis kepénak ditambahi luwih kepénak manèh.
• Enggon welut didoli udhet iku tegese panggoné wong pinter dipamèri kapinteran sing ora sepirowa
• Entek jaraké iku tegesé wis entèk kasugihané.
• Esuk dhele sore tempe iku paribasan sing tegesé méncla- ménclé.
• > Eseme bupati semune mantri....... mboten mangertos lajengipun sumonggo dipun lajengaken

F

G

• Gagak nganggo laring merak iku tegesé wong cilik tumindak kaya wong gedhé.
• Gajah alingan suket teki iku tegesé lair lan batin ora padha, mesthi bakal ketara.
• Gajah elar iku sarwa gedhé lan dhuwur kekarepané.
• Garang garing iku tegesé wong semugih nanging sabeneré kakurangan.
• Gupak pulute ora mangan nangkane iku tegesé mèlu rekasa nanging ora mèlu kepénak.
• Gegedhen empyak kurang cagak iku tegesé kegedhèn kekarepan nanging ora kuwawa nandangi.
• Golek uceng kelangan dheleg iku tegesé amarga kepingin antuk sing luwih aji malah kélangan apa sing wis diduwèni.

Gemah ripah, loh jinawi = artine utawa tegese golek ing paket halaman 35 B Gladhen 6 nomer 3

H

• Harda walépa tegesé tumindak sing ora patut, ditakoni malah ganti takon
• Hasta kukila warsa tegesé pralambang saka wong urip nalika wis tuwa umuré
• Hèr gung raja manah anung tegesé wong sugih, pangkaté dhuwur, lembah manah, lan ngurmati sapadha-padha
• Hèru cakra tegesé sang raja sing dipercaya ngeculaké rakyaté saka kasangsaran
• Holopis kuntul baris tegesé nindakake pagawéyan bebarengan
• Hyang kalingga surya tegesé panuntun gedhé sing bisa ngayomi lan misuwur ing bebrayan
• Hyang Sukma Adiluwih tegesé kabèh sing ana ing donya iki wis dadi kersané Gusti, kaya ngapa apiké gawéyan manungsa isih adoh banget sampurnane saka apa sing dicipta dening Allah

I

• Idu didilat maneh tegesé narik manèh ukara-ukara sing wis diujaraké
• Idu geni tegesé apa sing diujaraké mesthi kedadèn
• Ilang jaraké kari jailé tegesé sipat wicaksanané ilang, kari sipat alané
• Ilang leginé kari ampasé tegesé wong sing wis ora bisa mènèhi paédah, dilalèkaké jasané
• Ilang-ilangan endhog siji tegesé wong tuwa sing wis ora gelem ndhaku anak amarga duraka
• Ilu-ilu kapiluyu tegesé wong sing senengé mung mèlu-mèlu
• Ing ngarsa sung tuladha, ing madya mangun karsa, tut wuri andayani tegesé pemimpin nalika ana ing ngarep kudu bisa dadi patuladan, nalika ana ing tengah bisa nggatokaké rakyaté, lan nalika ing buri bisa mènèhi panyengkuyung
• Ing sandhi praléna tegesé wong sing tumindak wewadi lan grusa-grusu saéngga gawe cilaka wong liya
• Iwak lumebu wuwu tegesé wong sing gampang kapusan amarga bodho

J

• Jail mringkil tegesé wong sing tumindak ala ora patut didadèkaké kanca
• Jajah desa milang kori tegesé wong sing seneng lalungan lan nyawangi akèh papan panggonan
• Jalma angkara mati murka tegesé kangèlan amarga nesuné dhéwé
• Jalma limpat seprapat tamat
• Jamur ing mangsa katiga tegesé kadadéyan sing arang kedadèn
• Jaran kerubuhan empyak tegesé kapok banget
• Jarit lawas ing sampiran tegesé duwé kalantipan nanging ora digunakaké
• Jer basuki mawa beya tegesé kanggo nggayuh mimpi butuh pangorbanan
• Jati ketlusuban luyung tegesé wong-wong apik sing kalebon wong-wong ala sing banjur ngrusak
• Jiniwit katut tegesé yèn sedulur sedhih mèlu ngrasa sedhih
• Jujul wuwul tegesé perkara sing tambah angèl
• Jurang growah ora mili tegesé wong sing mesthi mblénjani janji

K

• Kacang mangsa ninggal lanjaran: Kabiasane anak niru wong tuwané
• Kadang konang: Gelem ngakoni sedulur mung karo sing sugih
• Kalah cacak menang cacak: Samubarang penggawéyan luwih becik dicoba dhisik bisa lan orané, ing ukara iki 'cacak' tegese nyoba
• Kandhang langit, bantal ombak, kemul mega: Wong sing ora duwé papan panggona
• Katon koyo cempaka sawakul: Tansah disenengi wong akeh
• Kaya banyu karo lenga: Wong kang ora bisa rukun
• [Kakèhan gludhug kuraug udan]]: Akèh omongé ora ana nyatane
• Kebanjiran segara madu: Nemu kabegjan kang gedhe banget
• Kebat kliwat gancang pincang: Tumindak sing kesusu mesthi ora kebeneran
• Kebo bule mati sétra: Wong pinter ning ora ana sing merlokaké
• Kebo ilang tombok kandhang: Wis kelangan ngetokaké wragat manèh kanggo nggoleki malah ora ketemu pisan
• Kebo kabotan sungu: Rekasa merga kakèhan anak
• Kebo lumumpat ing palang: Ngadili prakara ora nganggo waton
• Kebo mulih menyang kandhangé: Wong lunga adoh bali menyang omah manèh
• Kebo nusu gudel: Wong tuwa jaluk wuruk wong enom
• Kegedhen empyak kurang cagak: Kegedhen kakerepan nanging kurang sembada
• Kajugrugan gunung menyan: Oleh kabegjan kang gedhé banget
• Kekudhung welulang macan: Ngapusi nggawe jeneng wong kang diweden
• Kelacak kepathak: Ora bisa mungkir, jalaran wis kabuktèn
• Kena iwake aja nganti butheg banyune: Sing dikarepake kelakon ning aja nganti gawe rusak/ramé
• Kencana katon wingka: Senajan apik nanging ora diseneng
• Kendel ngringkel, dhadhag ora godak: Ngaku kendel tur pinter jebu1 jirih tur bodho
• Kenès ora ethes: Wong sugih umuk nanging bodho
• Keplok ora tombok: Wong senengané maido thok, ora gelem mélu cawe-cawe
• Kére munggah bale: Batur dipek bojo karo bendaran
• Kere nemoni malem: Wong kang bedhighasan / serakah.
• Kerot ora duwe untu: Duwe kekarepan ning ora duwé bandha/ wragat
• Kerubuhan gunung: Wong nemoni kesusahan sing gedhé banget
• Kesandhung ing rata, kebentus ing tawang: Oleh cilaka sing ora dinyana nyana
• Ketula-tula ketali: Wong kang tansah nandhang sengsara
• Kethek saranggon: Kumpulan wong kang tindak ala
• Kleyang kabur kanginan, ora sanak ora kadang: Wong sing ora duwe panggonan utawa omah sing tetep
• Klenthing wadah masin: Angel ninggalake pakulinan tumindak ala
• Kongsi jambul wanen: Nganti tumekan tuwa banget
• Krokot ing galeng: Wong kang mlarat banget
• Kriwikan dadi grojogan: Prakara kang maune cilik dadi gedhe
• Kumenthus ora pecus: Seneng umuk nanging ora sembada
• Kurung munggah lumbung: Wong asor /cilik didadèkake wong gedhe
• Kuthuk nggendhong kemiri: Manganggo kang sarwa apik/aji liwat dalan kang mbebayani
• Kutuk rnarani sunduk ula marani gepuk:Njarag marani bebaya
• Kuncung nganti temeka gelung:Suwe banget anggone entèni.

L

• Lali karo barute
• Ladak kecengklak
• Lahang karoban manis
• Lambe setumang kari samerang
• Lanang kemangi tegese wong lanang kang jirih utawa wedhian
• Legan golek momongan
• Lumpuh ngideri jagad

M

• Maju tatu mundur ajur: Prakara kang sarwa pakéwuh
• Matang tuna numbak luput: Tansah luput kabèh panggayuhané
• Manuk emprit abuntut bedhug: Tegese perkara alit digedhe-gedheaeke
• Meneng widara uleran:Katon anteng nanging sejatiné ala atine
• Menthung koja kena sembagine:Rumangsané ngapusi, nanging sejatine malah kena apus
• Merangi tatal: Mbalèni pakaryan kang wus rampung, tuladhané, guru mulang murid kanthi wulangan kang wus diparingaké guru liyané.
• Mikul dhuwur, mendhem jero: Bisa njunjung drajat wog tuwa
• Mrojol selaning garu:Wong kang luput saka bebaya
• Mulat sarira angrasa wani, rumangsa melu andarbeni, wajib melu angrukebi:

N

• Nabok nyilih tangan
• Nawu lintang
• Ngagar metu kawul
• Ngemut legining gula
• Nglungguhi klasa gumelar
• Nguyahi banyu segara
• Ngrusak pager ayu
• Ngundhuh wohing pakarti
• Nguthik uthik macan dhedhe
• Nucuk ngiberake
• Nututi layangan pedhot
• Nyangoni kawula minggat
• Nyunggi lumpang kentheng

O

• Obor blarak : pagawéyan kang mung grengseng sedhela waé, kaya obor seka blarak kang mung panas sedhela nanging banjur mati.
• Opor bebek mentas awake dhewek : rampung saka rekadayané dhéwé.
• Ora gonja ora unus : wong sing ala rupané, atiné uga ala.
• Ora mambu enthong irus : Dudu sanak dudu kadang.
• Ora ono banyu mili mendhuwur : wataké anak biasané niru wong tuwané.
• Ora ono kukus tanpa geni : ora ana akibat tanpa sebab.
• Ora tembung ora tawung : njupuk barangé liyan tanpa kandha dhisik.
• Ora uwur ora semburora aweh opo opo.
• Othak athik gathuk
• Othak athik didudut angel

P

• Pakulinan iku kodrat sing kapindho.
• Palang mangan tanduran
• Pandhitane antake
• Pitik trondhol diumbar ing padaringan
• Pupur sak durunge benjut
• Pupur sawise benjut

R

• "Rawe-rawe rantas malang-malang putung
• Rebut balung tanpa isi: Regejegan perkara kang sepélé.
• Rindik asu digithik

S

• Sabaya pati, sabaya mukti rukun nganti tekan ing pati (rukun sampai mati)
• Sadumuk bathuk, sanyari bumi
• Sandhing kebo gupak
• Sapa gawé nganggo
• Sapa sira sapa ingsun
• Sapa sing salah bakal séléh
• Sedhakep awe awe
• Sembur sembur adus, siram siram bayem
• Sepi ing pamrih rame ing gawe: Seneng tumindak becik marang wong liya tanpa ngarep-arep piwales.
• Sing bisa rumangsa, aja rumangsa bisa
• Sugih tanpa bandha, digdaya tanpa aji, nglurug tanpa bala, menang tanpa ngasorake
• Sumur golek timba

T

• Tega larane ora tega patine
• Tembang rawat-rawat, ujare bakul sinamberawa
• Timun jinara
• Timun mungsuh duren
• Timun wungkuk jaga imbuh
• Tinggal glanggang colong playu
• Tumbak cucukan
• Tumbu oleh tutup
• Tuna sathak bathi sanak
• Tunggak jarak mrajak, tunggak jati mati
• Tulung menthung

U

• Ubaya saksi.
• Ubut saksi.
• Udan gemblong omahe wong, udan gaplek omahe dhewe, meksa luwih becik ing omahe dhewe.
• Ulah semu.
• Ujaring wong pepasaran.
• Ula marani gebug.
• Ulangan cumbon.
• Ulat madhep ati arep.
• Ula-ula dawa.
• Undhaking pawarta sudaning kiriman.
• Undhaking pawarta sudaning titipan.
• Undha usuk.
• Ungak-ungak pager arang.
• Unjal angempan.
• Upaya prabeda.
• Upaya saksi.
• Urik klelet candhu tike.
• Urun rembug.
• Urun wudhu.
• Usung-usung lumbung.
• Utange nurut wulu.
• Utang lara nyaur lara, utang pati nyaur pati.
• Utang nyaur, nyilih ambalekake.
• Uwot gedebog.
• Uyah kecemplung segara.

W

• Wis kebak sundukane
• Witing tresna jalaran saka kulina
• Wiwit kuncung nganti gelung
• Wong legan golek momongan

Y

• Yitna yuwana lena kena
• Yiyidan mungging rampadan
• Yoga anyangga yogi
• Yuyu rumpung mbarong rongé
  
  
  Sumber:
  http://jv.wikipedia.org/wiki/Paribasa_lan_Saloka_Jawa

Parikan

                                                                           PARIKAN

Parikan atau kidungan adalah salah satu bagian dalam kesenian tradisional ludruk. Di dalam ludruk, ada tiga jenis parikan saat bedayan (bagian awal permainan ludruk). Yaitu, lamba (parikan panjang yang berisi pesan), kecrehan (parikan pendek yang kadang-kadang berfungsi menggojlok orang) dan dangdutan (pantun yang bisa berisi kisah-kisah kocak).
Dalam ludruk yang benar-benar murni, seorang seniman ludruk paling tidak harus bisa parikan selama dua jam tanpa putus. Selain itu, parikan tersebut harus dituntut kontemporer. Artinya, parikan tersebut harus sesuai kondisi-situasi sosial yang ada. Jadi, parikan tidak boleh sesuatu yang monoton. Spontanitas menempati porsi terbesar dalam hal ini. Prosesnya selalu dimulai dengan parikan yang sudah dihafalkan. Baru setelah tiga hingga empat parikan karya-karya spontanitas dimunculkan.
Seorang pemain ludruk yang hendak parikan biasanya mengamati kondisi masyarakat sekitar tempat pertunjukan agar bisa membawakan parikan yang mengena dan bisa diterima oleh para penontonnya.

Sumber:
http://id.wikipedia.org/wiki/Parikan

Wangsalan

Wangsalan iku unen-unen cangkriman nanging dibatang (dibedhèk) dhéwé. Ukarané ora persis nanging mèmper waé. Wangsalan ana kang awujud ukara selarik, bisa uga awujud tembang. Tuladha sing wujud ukara:

• Nyaron bumbung, nganti cengklungen nggonku ngenteni. (saron bumbung=angklung)
• Njanur gunung, kadingaren sliramu teka. (janur gunung=aren).

Tuladha sing wujud tembang:

1. Jirak pindha munggwing wana
2. Sayeng kaga we rekta
3. Sinambi kalaning nganggur
4. Wastra tumrap mustaka
5. Pangikete wangsalan kang sekar pangkur
6. Kinarya langen pribadi

Batangane:

• Jirak pindha munggwing wana = wit kesambi.
• Sayeng kaga = piranti kanggo nyekel manuk (kala).
• We rekta kang muroni = iket.
• Baon sabin = karya.

Jenisé Wangsalan

• Wangsalan lamba yaiku wangsalan kang mung isi batangan (tebusan) siji. Unen-unen wangsalan lamba mung saukara kang kadadean saka rong gatra. Gatra kang ngarep isi wangsalan, gatra sing isi batangané.

Tuladha: Pindang lulang, kacek apa aku karo kuwe (Pindhang lulang = Krecek)

• Wangsalan rangkep (camboran) yaiku wangsalan sing isi batangane luwih saka siji. Unen-unene wangsalan rangkep kadadeané saka rong ukara, siji-sijine ukara kadadean saka rong gatra.Ukara kapisan isi wangsalan ukara kapindho isi batangane.

Tuladha: Jenang sela, wader kalen sasonderan. (Apu, sepat) Apurata, yen wonten lepat kawula

• Wangsalan memet yaiku wangsalan sing carane nggoleki batangane sarana ngoceki maksuding tetembungane ambal ping pindho.

Tuladha: Uler kambang, yen trima alon-alonan Oncek-oncekan kapisan: Uler kembang maksude lintah Oncek-oncek kapindho: Wanda tali ing tembung lintah, dianggap wancahane tembung kang surasane alon-alonan, yaiku tembung satitahe. Tembung satitahe ateges ora ngaya, mung tumindk sakepenake bae, kanthi alon-alonan.

• Wangsalan padinan yaiku ana sing nganggo nyebutake batangane, la nana sing tanpa nyebutake batangane, marga wong-wong sing pandha krungu (maca) dianggep wis ngerti maksude (batangane).

Tuladha: Wong kae sajatine wis krungu kandhaku, nanging njangan gori. Gori iku mathuke digudhèg. Njangan gori = nggudhèg. Maksude wangsalan njagan gori yaiku mbudheg, api-api ora krungu.

• Wangsalan mawa paungeran tartamtu

Wangsalan mawa paungeran tartamtu kena kaperang dadi loro, yaiku:
Mawa paungeran 4 wanda + 8 wanda Kang mawa paungeran 4 wanda + 8 wanda iku wangsalan lamba (mung isi batangan siji).Unen-unen mung saukara kang kadadean saka rong gatra.Gatra ngarep 4 wanda, isi wangsalan : gatra buri 8, isi batangane. Tuladha: Reca kayu, golek kawruh rahayu.(reca kayu = golek)
Mawa paungeran (4 wanda + 8 wanda ) X 2 = 24 wanda Kang mawa paungeran (4 wanda + 8 wanda) x 2 = 24 wanda yaiku wangsalan rangkep (isi batangan luwih saka siji). Unen-unen rong ukara, saben saukara kadadean saka rong gatra. Ukara kapisan (rong gatra) isi wangsalan, ukara kapindho (rong gatra) isi batangane. Tuladha:
Sayuk rukun, wulang wido mangsa rowang = 4 wanda + 8 wanda
Sayektine, wit saking bondho kawula = 4 wanda + 8 wanda
Sayuk rukun = saiyeg, saeka praya
Wulang wido mangsa rowang = bido

• Wangsalan edi-peni yaiku wangsalan sing mawa paungeran .

1. Unen-unene kadadean saka 2 ukara (wangsalan rangkep)
2. Saben saukara kadadean saka 2 gatra (4 wanda + 8 wanda )
3. Ukara kang kapisan (yaiku kang isi wangsalan) mawa purwakanthi guru swara lan purwakanthi basa utawa purwakanthi lumaksita.

Tuladha: Tepi wastra, wastra kang tumprap mustaka. (Kemada,iket) Mumpung mudha, nggegulanga ngiket basa.

• Wangsalan kang sinawung ing tembang yaiku cacahé wandane lan tibaning swarane ing wekasaning gatrane ora tartemu, sebab kawengku ing guru wilangan lan guru laguning tembang. Guru wilangan lan guru laguning tembang kudu tansah menang, lire: ora kena owah, kudu tansah manut paungeraning tembang.

Tuladha: Sinom
Edane wong keneng guna, ambatik sinambi nangis, malam wuntah balabaran, geni mati muring-muring, prembenahan mbrebes mili, gawangan sinendhal putung, ya talah ta si kakang, puluh-puluh awak mami, petis manis wis kudu dadi pocapan.
Petis manis = kecap

• Wangsalan kang sinawung ing tembang yaiku cakepan ing umpak-umpaking gendhing, gerong lan senggakan, kerep kanggo wangsalan (dilagokake dening pesindhen, niyaga utawa bocah-bocah sing padha manembrama).

Tuladha:
Pangkur Lamba (slendro Pantet 9)
Purwaka (buka,Basa)
Kembang adas sumebar neng tengah alas
Tuwas tiwas anglabuhi wong ora waras
Alah bapak, balung jagung saguhku isih janggelan
Wiwit gerong sing baku
Lagu gendhing pangkur lamba
Maweh gumirah wardaya
Tur mathuk kinarya aba
Mlaku bareng ulah raga
Balung jagung:maksude janggel
Janggelan = during tetep, isih kudu janji maneh, sendhe, bisa uga wurung.
Tuladha wangsalan ing tembang campursari kangen Kangen Pitung sasi lawase nggonku ngenteni, mung sliramu wong bagus kang dadi ati, rina wengi mung tansah takimpi-impi, jroning ati kangenku setengah mati, jenang gula ya mas ya mbok aja lali, ngelingana rikala jaman semana, sliramu janji aku setya ngenteni, lair batin tresnaku terusing ati, kangen wong kangen ngene-ngene rasane, rindhu-rindhu tambane kudu ketemu, klapa mudha enake kanggo rujakan, leganana aku kang nandhang kasmaran, mbalung janur wong bagus takanti-anti, ngusadani wong kangen kang antuk jampi

• Carané ngarang wangsalan sing dikarang luwih dhisik, perangan buru (ukara sing isi batangane), banjur ngarang perangan ngarep (ukara sing isi wangsalane). Dadi pangarangé perangan ngarep (ukara kang isi wangsalan) tiba keri. 
  http://jv.wikipedia.org/wiki/Wangsalan